Salai lungthli Tum Nih Khuate Ah Riantuantu Kan Herh Tiah Thawng A Zamh

Salai Lungthli Tum nih a rian tuannak kau deuh in kalpi a van thimh cang, amah hi mino te a si nain chawlehnak lei ahcun a thluak a rang takatak mi a si. Chawleh a tuahnak ah riantuantu a herhnak a van langter. “Khuate ah riantuantu kan herh, Lai Western Union phaisa kuatnak nih khuate ah phaisa hlamnak tuah chih kan i tim i Lailenpi, Hnaring, Lungler, Congthia, Bungzung, Khampat, Kyarinn, Surkhua le Sakta ah riantuantu kan herh. Thlakhat ah ting khat pek a si lai i phaisa kuatmi zat zoh chih in bonus zong pek chih a si te lai.  Fimcawnnak lei tlinh ding a herhmi a um theng lo. Laica a tial khomi si a herh. Phaisa cazin felfai tein a tuah khomi a si a herh. Khua ah dawr a tuahmi a si ahcun a tha khun lai. Fiang deuh theih a duhmi nih hika phone number 09895808498; 09455088865 ah chawnh khawh a si lai.” tiah a tial. Credit: Salai Lungthli Tum.

Nunphung Karceh Ah Chinmi Kan Tlau Maw? Miphun tling sinak dingah hin, tuanbia, nunphung, caholh, biaknak le hmunhma hna hi tahfung ah hman an si. Hi tahfung a tlinh lo miphun paoh “miphun tling lo le a tlaumi miphun” ah chiah le rel an si. Kanmah Lai  Chin mi zong hi cu dirhmun kan phan ziahmah. “Tlau” ti tikah, um lo lak le hmuh awk um loin tlau kha chim duh mi a si lo, umnak ding hmun ah um lo, nunpi awk a simi hrial kha tlau kan ti mi cu a si. Australia ummi ka si caah ka umnak ram Laimi sining coih in chim ko ning law, kan rak i hngalh lo le theih lo karah tampi kan tlau cang. Kanmah lawng kan si lo, USA, Norway, New Zealand, Denmark,tbk um laitlai zong an si ve theo lai. Cucu hi capar nih muthlir in a zawi dingmi pathum in ka langhter lai.

Nunphung Karceh Nun: Pathian dawtnak thawngin Laimi ramleng kan chuah hi, 1990 kum hnu in a si deuh ti usih law kan palh lai lo dah. Naite Facebook ah ramleng chuak Laimi milu relnak (cazin) an tarmi ka hmuh mi ah, “Australia-10,000, Canada-1,800, Czech-100, Denmark-1,500, India-80,000, Japan-350, South Korea-300, Malaysia-50,000, Netherland-100, New Zealand- 2,000, Norway-2,200, Philipphines-100, Siangapore-2,000, Sweden-400, Switzerland-40, Thailand-700, UK-200, USA-60,000, an dihlak ah 211,790” an si tiah an langhter. Kannih Australia hi A.D 2000 hnu deuh in a tam-u cu kan phan; atu ah cun minung 10,000 lengkai kan si cang. Cutikah, hika ram chuak kan fale cu chim lo, ram hnihnak (Malaysia, Thailand le India) kan um lio chuakmi kan fanau tampi “zong” nih kan kotho nunphung an hlamsua kho ti loh. Kan nu Chinram thanglian mi hmanh kha hika ram phak hnu ah cun umnak hmun le hma hoih in nuncan le khuasak a hau timi lungput kan ngeih caah, kan nunphung kan kaltak ngai cang. Phun dangin kan chim ahcun, nunphung karceh ah kan um caah miphun dang nunphung nih a kan dolh cang. Hi kong ruah ahcun thinlung a zaw bak. Kan zatlang nun siseh, caholh siseh, kan thilthuam hrukaih siseh hngalhlo kar ah kan thlaumi tampi a um cang.

Caholh lei in kan chim ahcun, kan fale kum 20 tanglei cu Laiholh an thiam tuk ti lo. Atu hmanh ah hihi kan si ahcun hmailei khi cu cuanh ngam hmanh a si lo. Endangered Language Program website bang nih cun “kannih miphun cu caholh a thlau zau ding kan si, zatuak 80%” a fiang tiah, a langhter. A rau ti lai lo tinak a si. 1909, Cope Siangbawi pa cu Hakha i thlaruk hrong a um hnuah America i a hawi le sinah cakuat atial, “Laiholh in Baibal hi leh a herh lai lo tiah kan dihlak in kan zumh. Laimi nih a rel an thiam i a rel awk an ngeih tik ahcun an fale cu Kawlholh an hmang dih cang lai” tiah ca a kuat mi hna ka sining nih a ka theihter lengmang. Ramdang ah cun Kawlholh hman awk a that lo caah miraang holh kan i hrawt ciammam hui i Laiholh hnu kan chit. A cung kan langhter mi ramleng Laimi milu zat ah khin 40% cu mino le ngakchia kan si men lai. Cu vialte minung nih Laiholh in an i chawn duh ti lo.

Vawleipi nih chan (generation) an thening phun a um ve. Cu chungah Generation W (Baby Boomer) hi, 1946 to 1964 chuak an si hna i atulio rampical uktu Donald J. Trump, Vladimir Putin, Narendra Modi, Aung San Suu Kyi, Xi Jinping, etc hna khi an si hna. Cun Generation X hi, 1965 to 1980 chuak an si ve hna. Generation Y (Millennials) hi, 1980 to 1996 kar chuak khi an si. Generation Z hi, 1990-2012 khi an si. Cun Generation Alpha (A) an ti i 2011-2025 kar chuak khi an si hna. Mifim nih an tuak Generation Y chan minung hi Generation W chan nakin an tam deuh cang ti si (Salai Van Lian Thang cabia zohcih). Langhter duh mi cu, mah ngeih mi Caholh a tlaihchan le uar mi hna kha an liam ziahmah i miphun dang caholh nih an kaa le nun a lak deuh mi an karhcho tikah, kan caholh a derthawm. Hi ruang ah hin maw a va si hnga, Laica in chuah mi cauk zuar a har tuk, kan chuah kho theng ti lai lo tiah, caholh tawlreltu pakhat nih a ka chimh. Tulio ah rinhchan mi ramdang mino zatuak 90 cu mi Laiholh an holh duh ti lo; anmah nak ngakchia rual tang 10 minung hrimhrim cu Laiholh holh cu chim lo, chawnh hmanh ah an fiang ti lo. A thei lo pumpaluk zong an tam. Cu a si caah Generation A chan ah cun Laiholh chim kho kan tlawm cang lai.

Chungkhar Pehtlaihnak: Chungkhar hi a biapi taktak mi a si. Aruang cu hi hmun in nunzia ai dawhcah lo le a tlau ahcun chim awk a um ti lo. Nuncan ziaza kan timi hi, minung kan si man a si lawng si loin, miphun muisam ngeihtertu a si tihi pupa hna nih an rak ruah; cucaah chungkhar hi sianginn tha bik ah an rak hman. An fanau hna sinah ziaza tha i nunpinak le a tha lo hlawtnak, umtu hoiher, mit-au, hna-tun le zatlang nun tibantuk kha an chimhcawnpiak tawn hna. Annih cu Khrihfa an rak si lo, nain Sang Lai hi innka hram ah a dir caah, kan nun lio zongah kan tuahmi ning zulh in bia a kan ceih i thluachuah vanni hi amah bia in a tlung tihi an rak zumh i biading chim i zuam, mifel si i zuam, khualtlung, milengkai dawt i zuam, sifaak, kingro ngaktah bawmh, nawlngaih, thlachiatruah, lungsau thinfual..tbk nun ngei law, na thluachuah phittu fir, zuanzam, lihchim, lainawn, biachiakha chim, haakauh, phorhlawt,..tbk hna hi hrial i zuam hna tiah, mama khaih in an fale an khaih tawn hna ti si. (G. Biak Nawl bia)

Atu kan dirhmun ahhin teh, cucu kan cawnpiak ve hna lo maw? tiah cun, cawnpiak ko. Sinain pehtlaihnak thazaang a der. Chungkhar pehtlaihnak a der ahcun kan fale kan thlau cang hna tinak a si. Taktak tiah cun, fale hi Pathian sin in hmuhmi rosung an si (Sal.127) i hi ngakchia cungah tuan awk rian pekmi a tlinh lomi dantatnak hmuh ding zong Cathiang nih ralrin a kan pek (Luke 17:2) fawn tihi kan hngalh a hau. A sullam cu fale nuncan ziaza cu nu le pa kut ah a um tinak a si. Cu rualrual in chungkhar ngandamnak zong hi nu le pa kut ah a um. Sinain cucu papek ah kan chia lo, pawcawmnak kong lawng thluak fak in kan tuaktan. Ngeihchiah kan ngeih ahcun chungkhar a nuam, a tlamtling tiah kan ruah.

Cutikah fale le nulepa pehtlaihnak a tlawm i chungkhar ah rallian a tlung. Nihin kan umnak Australia ahhin cubantuk ruangah chungkhar buaibainak in biaceih zung a phanmi hi kum fatin sing 2 lengkai lengmang an si ti si. Culakah kanmah Chinmi zong kan itel men lai. Keimah hnatheih le mithmuh hmanh ah, karlak ah fanu fapa a ummi nuva, lenglang in nuva a si i chungkhar ah hmunkhat hmanh ah tirawl ding-ei duh lo le it ti loin ai thenmi an um len. Hihi chungkhar pehtlaihnak a derthawm caah a si. A hlan kan pipu si hna seh, atu kan nu Chinram khuasa hna cu chungkhar hi nunzia chimhcawnpiaknak sianginn tha bik ah an hman. Phun dangin kan chim ahcun, chungkhar pehtlaihnak kha hnette in hram an thlak caah chungkhar a nuam i a lamkip in an thang.

Cun chungkhar pehtlaihnak a tlawm caah, fale he kan i hlat. Chim duhmi cu, nulepa nih fale komh ding hnga tluk in an komh hna lo caah, tihnak le zahnak in kan khat i an pawngkam ah kan tlumtla ngam lo. Cutikah kan lungduh hmanh kan chimruah ngam ti hna lo. Hika ram chinchin ah cun ihzaunak khaan dang cio ngeih a si fawn i mah ihnak khaan te ah daite in um, mah duhmi te tuah kha a nuam cem in kan thei i rawlei tidin caan hmanh ah chungtling in dum caan a um ti lo. Zarh khat ah voi khat hrawnghrang te lawng nulepa, ulenau he kan i hmu ti awk a si. Khuamaw caan ah pastor(s) te maw, midang thlacam an rat tik zongah fale kawhauh khawh kan si ti lo i thluachuah ngeitu Pathian sin lunglawmh chim hmanh ah chungkhar kan tling kho ti lo. Hi zong hi kan tlaunak hram pakhat a si.

Fak deuh in chim ahcun, atu kan chan hmanh ah changkhar rualchan cingla kan i thlau cang ahcun hmailei chinchin ah cun kan i hngal ti lai lo. Laitlang ah cun rualchan cingla kan i tlaihchan le dawt ruangah kan fanau tiangin i siahernak lungthin an ngei; sinain hika kan fanau cu an si ti lo. Rualchan cingla an hlamsua ti lo, ciruang pehtlaihnak zong an hngal ti lo. Cucaah mah le mah zong mi le mi ah an ruah dih cang hna. Hitite kan a si ahcun kan chuahpi kan unau fale pawl le kan hrin fale karlakah dawtnak a leng kho te lai lo, kan i thlau dih te lai. Hihi a thlite in kan tlaunak pakhat a si fawn.

Biaknak le Zatlang Nun: Biaknak le zatlang nun ti tikah, biaknak nih kan zatlang nun kha dirkamh sehlaw, zumtu nun in miphun dawtnak khat seh ti kha chim duhmi a si. Ka phan bik mi cu, kan fanau hna hi Khrihfa sinak in biaknak ngeilo ah an i chuah lai hi a si. Hihi chan nih a kalpi ti awk in vawlei cungah a cang cuahmah mi a si. An pipu chan in Khrihfa a si mi, atu zongah an nu le pa Khrihfa a si ko nain an fale biaknak ngei lo an tam tuk. Cubantuk cu Australia ah hin minung nuai 7 hrawng an um ti si. Hika ram cu dun le dan nih a awnh caah mah duh salam in khua a sami fale cu biaknak ngei lo in an um ko.

An thlauh kho hna lo. Cucaah Australia ram chung Khrifabu cheukhat cu zarhpini hmanh ah minung pali-nga lawng ai pummi an tam ti si; cu hmanh ah tar kengkui lawngte an si. Mino an um ti lo. Kannih zong hi dirhmun kan phan lai lo ti chim awk a tha lo. Atu hmanh ahhin kan si cuahmah. Cucaah atute hin biatak in tuanvo lak a hau. Kan daithlan sual a si ahcun atu kan nulepa kum 40 cung minung nih a kan liamtak te tikah cun Chin miphun Khrihfabu hmanh hi a tlawm te lai. Cucaah nulepa nih fale nan kan thlaulo nakding rianpi nan ngei. Taktak ah cun fale hi kan tlau lo, nulepa tu nih fale nan kan thlau. Atu cu nan kan kawl than caan, nan kan tharchuah caan a si cang. Culo ahcun atu hmanh ah kan tlau pah cang si kaw hmailei ah cun kan tlau thai te lai tihi phan a um.

Biatlangkawmnak Rev. Sai Lian Thang nih a rak chim bal, “Laimi cu chantiluan nih fenh lo in a tan in tan awk kan si. Kan tan lo i kan i fenhter ahcun sau kan awk lai lo a ti.” Naicikuate hmanh ah miphun dang nunphung nih a kan dolh tuk cang. Cucaah ram tha kan phak mi hi hmalei kan techin fapar chan tiang cuanh ahcun tlaunak a si te sual hnga maw ka ti. Aruang cu nunphung karceh ah thaw ip ngai in kan um tikah phan awk thil a tam tuk. Baibal chung Israel miphun zong phun hra an tlaunak zong kha nunphung karceh ah thaw ip ngai in an rak um i an chuah khawh ti lo caah a si. Atu ralzam dirhmun in ramkip a phan mi Vietnamese zong khi cu thiamtthiam an si. Kannih zong kan rak i hngalhlo kar ah kan tlau ngai cang, cucaah atute hin kan i fimkaan lo le kan nunphung kan hlamsuat lo ahcun sau kan awk lai lo. Kan caholh kan kilven a hau, kan thilthum, kan bia le kan hla kan ven a hau. Cun Khrihfa kan si caah khrihfa nun in i cawnpiak le chimhhrin hi kan hriamnam tha bik ah kan hman a hau. Pathian bia in chungkhar ah daihnak lenter i pehtlaihnak tha ser ding kha kan rianpi ah ruah a hau. Cuti kan ti khawh ahcun kan zatlang nun a him lai, biaknak a him lai, chungkhar a ngandam lai. Zatlang nun a him, nunphung a dam, biaknak a dam i chungkhar a dam ahcun nunphung karceh kan um zongah kan him ko lai. 2020 March, Magazine ah ka tial mi si. Magazine rel a hmu lo mi ca ah hika hin ka van thil. Credit: Carson Tin Twin Oo.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *