Minung Tuaktannak Nih A Zawndamh Khawhlo Tiangin a Nganmi “Black Hole” Scientists Nih An Hmuh

Nika nakin a let 70 tluk hrawngin a ngan deuhmi “black hole” (khurnakpi) cu Scientists nih an hmuh. Milky Way chung i arfi pawl an i sermnak le thihnak kong an dothlat lio pi ah a tu bantukin an hmuh hi a si. Asinain, cu ti dothlatnak an tuahmi cu, tutan i Chinese nih an thithruai mi international scientists pawl nih an hmuhchuahmi black hole nih hin santlailo bantukin an chiah diam ai. Cu black hole pi cu kan vawlei a umnak galaxy chungah a ummi a si. Hi black hole pi hi nika nakin a let 70 tlukin a ngan deuh. Nika nakin a let 70 in a ngandeuhmi black hole hi a hohmanh nih khuazeika hmanh ah an hmu bal lo. Tutan hi a voikhatnak bak a si, tiah University of Michigan ah professor a tuanmi Joel Bregman nih a chim.

Arfi pakhat hi a dizel a dih ruang i a tlukrilh (tlak) tikah, black holes pawl nih hin an sersiam than tawn. Cu arfi cu a lohtlau thai an sian lo caah, ceunak hei ti bantuk a thawngmi dat pawl a khamh khotu thil an serpiak. Cu bantukin arfi sining ai thlen tikah, arfi i a hmetlenh belte cu a zor ngaingai tawn, black holes pawl tu an nganter deuh ah a cang. Tutan an hmuhmi black hole LB-1 tiah a min an pek i, kan vawlei in Light Year 15,000 ai hlatnak ah a ummi a si. Hi tlukin a nganmi black hole hi kan galaxy chungah hin a um awk a si ruam lo. Zeitindah a hun i sem ning a si, timi kong hi biatakthlak tein zohfel a hau cang lai, tiah National Astronomical Observatory of China ah professor a si mi Liu Jifeng nih a chim.

A liamcia caan ah khan cun, X-ray hmangin, kan galaxy chungah a ummi black hole hi 20 renglo an hmuh bal cang. Hi X-ray nih hin black hole pawl nih an kiangkam ah a zuangmi arfi pawl an ei hna tik i a ceu (a puakmi) khi hman ah a thlak tawn hna. Asinain, cu X-ray nih cun kan galaxy chungah a um rih mi a dang black holes tampi hna cu a hmuhtong kho rih hna lo, a ruang cu, black hole tampi cu arfi ei a hmang ve lo mi an si hna caah a si. LB-1 black hole a hmuchuaktu seh hi China nih an sermi Large Sky Area Multi-Object Fiber Spectroscopic Telescope (LAMOST) ti a si i, cu seh he cun Milky Way chungah a ummi 100 million black holes hmuhchuah khawh an i zum. Minung mit nih a hmuh khawh lo mi thil, arfibu nih heh tiah an hel tungmi thil pawl kha hman in a thlak khawh hna lai, ti a si. LAMOST nih LB-1 black hole a heltu arfi pakhat an hmuh le cangka, US le Spain ah a ummi vawleicung a nganbikmi hmanbilu (telescope) cu an i hman colh ve hna. A phichuak belte cu, duh a nung ngaimi thil an si lem lo.

Black hole hi phunhnih In an um. Pakhat cu LB-1 bantukin vawlei muisam a kengmi black hole a si. Cu bantuk black holes pawl cu arfi pawl an serthan an si nak le an thihnak thawngin ai sersiammi black hole an si hna. Cu bantuk black holes cu an i semka ah hin Nika nakin a let 150 hrawnglawng an ngan deuh – an dihlak fonh ah. Cun a phunhnihnak black hole cu a ngan taktakmi an si hna. Hi hna hi cu galaxies pawl an laifang ah khua an satawn i, Nika nakin a let million, asiloah a cheu le bang cu a let billion tamtuk in an ngan deuh.

Kan galaxy, Milky Way i a laifang ah zongah ah hin a ngan taktakmi black hole pakhat pi cu a um ve i, Nika nakin a let 4 million hrawngin a ngandeuh. Zeiko nih dah cuthluk cun a nganter hnga, timi belte cu a fiang ruam lo. A um si kho ngai mi cu, vawlei bantuk a si mi a phunkhatnak black holes pawl an i langh tikah khin a phunhnihnak black hole hi an ngan khunnak hi si dawh a cem a si. Black holes hi vanrang (universe)chungah an sining theih a har bikmi thil an si, tiah Event Horizon Telescope ah director a tuanmi Shep Doeleman nih a chim. Albert Einstein zong hi kong hi a rak zum lo de deng tawn.

Black holes hi saram dum chung i chimh a ngai lo bikmi saram he ko ai lo. Zeiko dah an ei, zeitin dah an cawlcangh, timi hi scientists pawl nih an theih khawh tikah cun kan vanraang (universe) a sining zong hi fawi deuh in an theih khawh te lai, tiah Doeleman nih a chim. Arfi pawl an i semnak le thihnak kong hi scientists pawl hi heh tiah theih khawh an si zuam peng mi a si. Tutan i an hmuhchuahmi LB-1 nih hin tampi a bomhchanh khawh hna lai. Tutan thil hi thil um ballo tuk lawmmam maw a si? Cuhlan kan ruahning bantuk a si lo tuk lawmmam maw? Black holes 20 kan hmuh cia mi kan zoh tikah, tutan ta hi cu khuaruah cu a har deuh hrim ko. Tutan kan hmuhchuahmi nih hin arfi ngan pipi an i serthannak le thihnak kong a kan fianter khawh ngai cang lai, tiah Bregman nih a chim.

LB-1 black hole chungah hin a dang black hole pahnih hi khat le khat i hel tonh in i chok len hna sehlaw a dawh. Arfi ngan pipi ai puah tikah, an takpum i ngandeuh hi cu ai thek dih tawn i, cu ai thekmi lak i a tamdeuh pawl hi cu black hole ah ai vai fonh tawn caah, hi ti lawmmam in black hole hi an ngannak hi a si tawn. Cun, thil pakhat a si kho rih mi cu, arfi ngan taktakmi pakhat hi black hole i ai can hlan ah a chung i black matter (dat) hi chuah ta lo in hun i sersiam sehlaw a dawh fawn. Tutan hmuhchuahmi nih hin a ngan taktakmi arfi pawl an i sersiamnak le thihnak kong kau piin a langhtertu thi a si, tiah Bregman nih a chim. The Washington Post

Credit: Chelsea Bawi

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *